آیا دیسک گردن باعث سردرد مزمن میشود؟ ارتباط و درمان
دیسک گردن در برخی افراد میتواند با سردرد، به‌ویژه سردرد منشأگرفته از گردن، ارتباط داشته باشد؛ اما هر سردردی در فرد مبتلا به دیسک گردن ناشی از ستون فقرات نیست. شناخت الگوی درد، معاینه دقیق و بررسی علل شایع‌تر سردرد برای انتخاب درمان مناسب ضروری است.
نگارش از دکتر علی نعمتی••10 دقیقه مطالعه
آیا دیسک گردن باعث سردرد مزمن میشود؟ ارتباط و درمان
سردرد و گردندرد از مشکلات شایعی هستند که گاهی به‌طور هم‌زمان بروز می‌کنند. این هم‌زمانی باعث میشود بسیاری از بیماران سردرد خود را مستقیماً به دیسک گردن نسبت دهند. با این حال، وجود بیرونزدگی یا فرسودگی دیسک در تصویربرداری بهتنهایی ثابت نمی‌کند که منشأ سردرد، ستون فقرات گردنی است.
دیسک گردن میتواند در بعضی بیماران، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم، در ایجاد یا تشدید سردرد نقش داشته باشد. این ارتباط بیشتر زمانی مطرح میشود که درد از گردن یا پس سر آغاز شود، با حرکت گردن افزایش یابد و محدودیت حرکتی یا حساسیت عضلات و مفاصل گردن نیز وجود داشته باشد. در مقابل، میگرن، سردرد تنشی، اختلالات خواب، مشکلات بینایی و مصرف بیش از حد داروهای مسکن نیز می‌توانند سردرد مزمن ایجاد کنند و باید جداگانه بررسی شوند.
ارتباط دیسک گردن و سردرد مزمن چگونه توضیح داده میشود؟
مغز معمولاً نمی‌تواند محل دقیق همه پیام‌های درد در ناحیه سر و گردن را از یکدیگر تفکیک کند. پیام‌های درد مربوط به بخش‌های بالایی گردن و پیام‌های حسی سر در ناحیه‌ای از دستگاه عصبی به نام مجموعه سه‌قلویی گردنی با یکدیگر ارتباط پیدا می‌کنند. به همین دلیل، تحریک برخی مفاصل، رباط‌ها، عضلات یا اعصاب گردن ممکن است به‌صورت درد در پس سر، شقیقه، پیشانی یا اطراف چشم احساس شود.
به سردردی که منشأ آن یکی از ساختارهای گردن باشد، سردرد گردنی یا سرویکوژنیک گفته میشود. بیماری دیسک ممکن است از طریق تغییر حرکت مهره‌ها، اسپاسم عضلات، التهاب بافت‌های اطراف یا تحریک ساختارهای عصبی در بروز چنین دردی نقش داشته باشد.
با این حال، ارتباط بین دیسک‌های پایین‌تر گردن و سردرد همیشه مستقیم و قطعی نیست. تغییرات دیسک گردن در افراد بدون علامت نیز در MRI دیده میشود. بنابراین، تطابق یافتههای تصویربرداری با شرح حال و معاینه اهمیت بیشتری از مشاهده صرف یک بیرونزدگی دیسک دارد.
سردرد ناشی از گردن چه علائمی دارد؟
الگوی سردرد گردنی در همه افراد یکسان نیست، اما بعضی ویژگی‌ها احتمال منشأ گردنی درد را افزایش می‌دهند:
آغاز درد از گردن، قاعده جمجمه یا پس سر و انتشار آن به شقیقه، پیشانی یا اطراف چشم
بروز درد بیشتر در یک سمت سر، هرچند درگیری دوطرفه نیز ممکن است
تشدید سردرد با چرخاندن گردن، نگاه طولانی به پایین یا حفظ یک وضعیت ثابت
کاهش دامنه حرکت گردن یا احساس خشکی و گرفتگی
حساسیت عضلات پس سر، شانه‌ها یا اطراف مهره‌های گردنی
همراهی سردرد با درد شانه، کتف یا بازو
شروع یا تشدید درد پس از آسیب گردن، کار طولانی با رایانه یا وضعیت نامناسب بدن
گاهی دیسک گردن علاوه بر درد، ریشه عصبی را نیز تحت فشار قرار می‌دهد. در این حالت ممکن است گزگز، بیحسی، درد تیرکشنده یا ضعف در دست و بازو ایجاد شود. این علائم لزوماً علت سردرد نیستند، اما وجود هم‌زمان آن‌ها بررسی ستون فقرات گردنی را ضروری‌تر می‌کند.
تفاوت سردرد گردنی با میگرن و سردرد تنشی
تشخیص نوع سردرد فقط بر اساس محل درد امکان‌پذیر نیست. برای مثال، میگرن نیز میتواند با گردندرد همراه باشد و در برخی افراد، گرفتگی گردن بخشی از حمله میگرن است؛ نه علت آن.
سردرد گردنی: معمولاً با حرکت یا وضعیت گردن ارتباط دارد، دامنه حرکتی گردن ممکن است محدود باشد و فشار بر بعضی نقاط گردن میتواند درد سر را بازتولید کند.
میگرن: اغلب به‌صورت درد ضربان‌دار متوسط تا شدید بروز می‌کند و ممکن است با تهوع، حساسیت به نور یا صدا و تشدید درد هنگام فعالیت همراه باشد. میگرن همیشه یک‌طرفه نیست.
سردرد تنشی: بیشتر حالتی فشاری یا سنگینی دوطرفه دارد و معمولاً شدت آن خفیف تا متوسط است. تنش عضلات گردن و شانه میتواند همراه آن باشد.
سردرد ناشی از مصرف بیش از حد دارو: استفاده مکرر از بعضی مسکن‌ها یا داروهای اختصاصی سردرد ممکن است به تداوم یا افزایش دفعات سردرد منجر شود. بررسی الگوی مصرف دارو بخشی مهم از ارزیابی سردرد مزمن است.
وجود گردندرد یا دیسک گردن در MRI بهتنهایی برای تشخیص سردرد گردنی کافی نیست. تشخیص باید بر پایه مجموعه‌ای از نشانه‌ها، معاینه و کنار گذاشتن علل دیگر انجام شود.
چه عواملی احتمال سردرد مرتبط با گردن را افزایش می‌دهند؟
برخی شرایط می‌توانند فشار مکانیکی بر گردن یا حساسیت ساختارهای این ناحیه را افزایش دهند:
نشستن طولانی و قرار گرفتن سر در وضعیت متمایل به جلو
کار مداوم با تلفن همراه، لپ‌تاپ یا نمایشگر نامتناسب
ضعف عضلات عمقی گردن و عضلات تثبیت‌کننده کتف
آسیب‌های قبلی گردن، از جمله صدمات شتابی و ترمزی
فرسودگی دیسک‌ها و مفاصل گردن با افزایش سن
فعالیت‌های تکراری یا حمل بار به شکل نامناسب
خواب ناکافی، استرس و فشردن دندان‌ها که می‌توانند درد را تشدید کنند
این عوامل الزاماً به معنای وجود دیسک علامت‌دار نیستند. بسیاری از سردردها حاصل ترکیبی از اختلالات عضلانی، وضعیت نامناسب بدن، حساسیت سیستم عصبی و یک بیماری اولیه سردرد هستند.
تشخیص علت سردرد در فرد مبتلا به دیسک گردن
تشخیص با شرح حال دقیق آغاز میشود. پزشک درباره محل شروع درد، دفعات و مدت حملات، عوامل تشدیدکننده، علائم همراه، سابقه آسیب، وضعیت خواب و میزان مصرف دارو سؤال می‌کند. سردردی که دست‌کم ۱۵ روز در ماه و بیش از سه ماه ادامه داشته باشد، معمولاً در گروه سردردهای مزمن قرار می‌گیرد؛ هرچند تعیین نوع آن به ارزیابی دقیق‌تری نیاز دارد.
مراحل بررسی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
معاینه عصبی: قدرت عضلات، حس، رفلکس‌ها، تعادل و عملکرد اعصاب بررسی میشود.
معاینه گردن: دامنه حرکت، وضعیت قرارگیری سر و شانه، نقاط حساس و تأثیر حرکات گردن بر سردرد ارزیابی میشود.
بررسی الگوی سردرد: ویژگی‌های میگرن، سردرد تنشی و سایر سردردهای اولیه یا ثانویه بررسی می‌شوند.
تصویربرداری در موارد منتخب: MRI برای مشاهده دیسک‌ها، نخاع و ریشه‌های عصبی مفید است. رادیوگرافی یا CT نیز در شرایط خاص، مانند ارزیابی استخوان یا آسیب، کاربرد دارد.
اقدامات تشخیصی تکمیلی: در موارد منتخب، پاسخ موقت به تزریق تشخیصی در یک مفصل یا عصب خاص میتواند به شناسایی منشأ درد کمک کند.
برای همه افراد مبتلا به سردرد یا گردندرد انجام MRI ضروری نیست. تصویربرداری معمولاً زمانی درخواست میشود که علائم عصبی، سابقه ضربه، نشانههای هشدار، درد مقاوم یا احتمال بیماری ساختاری مهم وجود داشته باشد.
درمان‌های غیرجراحی دیسک گردن و سردرد مرتبط
در بیشتر بیمارانی که نشانه‌ای از فشار شدید بر نخاع یا ضعف پیشرونده ندارند، درمان از روش‌های غیرجراحی آغاز میشود. برنامه درمان باید بر اساس علت غالب درد و شرایط فرد تنظیم شود.
اصلاح فعالیت و وضعیت بدن
تنظیم ارتفاع نمایشگر، نزدیک کردن وسایل کار به بدن، پرهیز از خم نگه داشتن طولانی گردن و استراحت‌های کوتاه و منظم میتواند فشار وارد بر گردن را کاهش دهد. استراحت مطلق و طولانی معمولاً توصیه نمی‌شود.
فیزیوتراپی و تمرین درمانی
تمرین‌های کنترل‌شده برای تقویت عضلات عمقی گردن، بهبود عملکرد کتف، افزایش تدریجی دامنه حرکت و اصلاح الگوی بدنی در بسیاری از بیماران مفید است. نوع و شدت تمرین باید متناسب با معاینه انتخاب شود؛ حرکات شدید یا دست‌کاری گردن بدون ارزیابی تخصصی ممکن است مناسب نباشد.
گرما، سرما و روش‌های تسکینی
گرمای ملایم در گرفتگی عضلات و سرما در برخی دردهای تازه یا تحریک‌شده ممکن است تسکین موقت ایجاد کند. این روش‌ها علت اصلی را برطرف نمی‌کنند و باید با توجه به تحمل بیمار استفاده شوند.
داروها
پزشک ممکن است با توجه به نوع سردرد، شدت درد، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای هم‌زمان از مسکن‌ها یا درمان‌های اختصاصی‌تر استفاده کند. مصرف خودسرانه و مکرر مسکن میتواند عوارض ایجاد کند یا خود به تداوم سردرد منجر شود.
تزریق‌های تشخیصی یا درمانی
در بیماران منتخب، تزریق در اطراف بعضی مفاصل، ریشه‌های عصبی یا اعصاب پس‌سری ممکن است به تشخیص منشأ درد یا کاهش موقت علائم کمک کند. میزان و مدت اثر یکسان نیست و این اقدامات باید پس از بررسی دقیق انجام شوند.
آیا برای سردرد ناشی از دیسک گردن جراحی لازم است؟
سردرد بهتنهایی معمولاً دلیل کافی برای جراحی دیسک گردن نیست. جراحی بیشتر زمانی مطرح میشود که فشار مشخص بر نخاع یا ریشه عصبی با علائم بالینی هماهنگ باشد و درمان‌های غیرجراحی نتیجه کافی نداده باشند.
مواردی که ممکن است ارزیابی جراحی را ضروری کنند عبارت‌اند از:
ضعف پیشرونده در دست یا بازو
نشانههای فشار بر نخاع، مانند اختلال تعادل، دشواری راه رفتن یا کاهش مهارت دست‌ها
درد ریشه‌ای شدید و مداوم که با درمان مناسب کنترل نشده است
فشار ساختاری قابل توجه در تصویربرداری که با علائم و معاینه تطابق دارد
ممکن است سردرد بعضی بیماران پس از درمان موفق بیماری گردن کاهش یابد، اما تضمینی وجود ندارد که جراحی دیسک، سردرد مزمن را برطرف کند؛ به‌خصوص اگر میگرن، سردرد تنشی یا علت دیگری نیز وجود داشته باشد. مزایا، محدودیت‌ها و خطرات جراحی باید برای هر فرد جداگانه بررسی شوند.
چه زمانی سردرد به بررسی فوری نیاز دارد؟
بیشتر سردردها خطرناک نیستند، اما بعضی نشانه‌ها نیازمند ارزیابی فوری پزشکی هستند:
سردرد ناگهانی و بسیار شدید که در چند ثانیه یا چند دقیقه به اوج می‌رسد
سردرد همراه با ضعف یا بیحسی یک سمت بدن، اختلال تکلم، افت هوشیاری یا تشنج
سردرد پس از ضربه قابل توجه به سر یا گردن
تب، خشکی شدید گردن، بثورات پوستی یا کاهش سطح هوشیاری
سردرد جدید در فرد مبتلا به سرطان، نقص ایمنی یا مصرف داروهای رقیق‌کننده خون
تغییر واضح در الگوی سردرد یا افزایش پیشرونده شدت و دفعات آن
سردرد همراه با کاهش بینایی، دوبینی جدید یا درد شدید چشم
گردندرد همراه با ضعف اندام‌ها، اختلال راه رفتن یا بی‌اختیاری ادرار و مدفوع
در صورت وجود این علائم، نباید سردرد را صرفاً به دیسک گردن نسبت داد یا مراجعه پزشکی را به تعویق انداخت.
مراقبت‌های روزمره و پیشگیری از تشدید علائم
اقدامات زیر می‌توانند در کنار درمان پزشکی به کاهش فشار بر گردن و کنترل بهتر سردرد کمک کنند:
نمایشگر را تقریباً روبه‌روی چشم قرار دهید و از کار طولانی با سر خم‌شده بپرهیزید.
هر ۳۰ تا ۶۰ دقیقه وضعیت بدن را تغییر دهید و چند دقیقه حرکت ملایم داشته باشید.
تمرین‌های تجویزشده را منظم و بدون حرکات ناگهانی انجام دهید.
از بالش بسیار بلند یا وضعیتی که گردن را برای ساعت‌ها خم نگه می‌دارد، پرهیز کنید.
زمان، شدت، محل و عوامل محرک سردرد را در یک دفترچه ثبت کنید.
خواب منظم، فعالیت بدنی متناسب و مدیریت استرس را بخشی از برنامه درمان بدانید.
از مصرف مکرر و خودسرانه مسکن‌ها خودداری کنید.
انتخاب بالش یا وضعیت خواب برای همه افراد یکسان نیست. هدف این است که گردن تا حد امکان در راستای طبیعی تنه قرار گیرد و وضعیت انتخاب‌شده باعث تشدید درد نشود.
اشتباهات رایج درباره دیسک گردن و سردرد
نسبت دادن همه سردردها به یافته MRI: فرسودگی و بیرونزدگی خفیف دیسک در افراد بدون درد نیز شایع است.
نادیده گرفتن میگرن: میگرن میتواند با گردندرد آغاز شود یا همراه آن باشد.
استراحت مطلق طولانی: بی‌حرکتی میتواند موجب ضعف عضلات و خشکی بیشتر گردن شود.
انجام حرکات شدید یا دست‌کاری خودسرانه گردن: این کار در بعضی شرایط ممکن است علائم را تشدید کند.
مصرف مداوم مسکن بدون ارزیابی پزشکی: این رفتار خطر عوارض و سردرد ناشی از مصرف بیش از حد دارو را افزایش می‌دهد.
انتظار رفع قطعی سردرد با جراحی دیسک: اگر سردرد چند علت داشته باشد، درمان گردن ممکن است فقط بخشی از علائم را کاهش دهد.
جمع‌بندی
دیسک گردن میتواند در برخی بیماران با سردرد مزمن ارتباط داشته باشد، به‌ویژه هنگامی که درد از گردن یا پس سر آغاز میشود و با حرکت، وضعیت بدن یا محدودیت حرکتی گردن تغییر می‌کند. با این حال، مشاهده دیسک در MRI بهتنهایی علت سردرد را مشخص نمی‌کند و بیماری‌هایی مانند میگرن، سردرد تنشی و مصرف بیش از حد مسکن باید در نظر گرفته شوند.
بیشتر موارد بدون علائم عصبی جدی با اصلاح فعالیت، فیزیوتراپی، تمرین درمانی و درمان متناسب با نوع سردرد مدیریت می‌شوند. جراحی معمولاً برای سردرد منفرد انجام نمی‌شود و بیشتر در صورت فشار مهم بر نخاع یا ریشه عصبی مطرح است. تصمیم درمانی باید پس از شرح حال، معاینه و بررسی شرایط اختصاصی هر بیمار توسط پزشک انجام شود.
پرسش‌های متداول
آیا بیرونزدگی دیسک گردن همیشه باعث سردرد میشود؟
خیر. بسیاری از بیرونزدگیهای دیسک بدون علامت هستند. برای ارتباط دادن سردرد به گردن، باید الگوی درد، معاینه و یافتههای تصویربرداری با یکدیگر تطابق داشته باشند.
سردرد دیسک گردن معمولاً در کدام قسمت سر احساس میشود؟
اغلب از گردن یا پس سر شروع میشود و ممکن است به شقیقه، پیشانی یا اطراف چشم انتشار پیدا کند. محل درد بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست.
آیا میگرن میتواند با گردندرد اشتباه شود؟
بله. گردندرد و گرفتگی گردن در بسیاری از حملات میگرن دیده میشود. تهوع، حساسیت به نور و صدا و تشدید درد با فعالیت بیشتر به نفع میگرن هستند.
برای سردرد همراه با گردندرد چه زمانی MRI لازم است؟
MRI برای همه بیماران لازم نیست. وجود ضعف یا بیحسی، نشانههای فشار بر نخاع، آسیب، درد مقاوم یا یافتههای غیرطبیعی در معاینه میتواند نیاز به تصویربرداری را افزایش دهد.
آیا فیزیوتراپی میتواند سردرد گردنی را کاهش دهد؟
در بسیاری از بیماران، تمرین درمانی، اصلاح وضعیت بدن و تقویت عضلات گردن و کتف میتواند دفعات یا شدت درد را کاهش دهد. برنامه باید متناسب با شرایط فرد تنظیم شود.
آیا جراحی دیسک گردن سردرد را کاملاً درمان می‌کند؟
تضمینی برای رفع کامل سردرد وجود ندارد. جراحی بیشتر برای فشار قابل توجه بر نخاع یا ریشه عصبی انجام میشود و نتیجه آن درباره سردرد به علت واقعی درد بستگی دارد.
آیا بالش طبی برای همه مبتلایان به دیسک گردن مناسب است؟
خیر. ارتفاع و شکل مناسب بالش به وضعیت خواب، ساختار بدن و علائم فرد بستگی دارد. مهم است که گردن هنگام خواب در راستای طبیعی تنه قرار گیرد.
